Układ przedsionkowy  tzw. zmysł równowagi reaguje na zmiany położenia głowy i jest odpowiedzialny za nasze relacje z grawitacją – informuje nas w jakim położeniu znajduje się nasze ciało i co się z nim dzieje. Jest on bardzo wrażliwy nawet na najdrobniejsze zmiany pozycji i ruchu głowy oraz ciała. Wszystko to dzieje się poza naszą świadomością. Odgrywa on bardzo ważną rolę w kształtowaniu umiejętności oko-ruchowych, a umiejętności te są niezbędne do wykonywania precyzyjnych ruchów oczu, które są kluczowe w wielu codziennych czynnościach, takich jak czytanie, pisanie, śledzenie ruchomych obiektów oraz koordynacji wzrokowo-ruchowej.

Anatomia układu przedsionkowego

Aparat przedsionkowy jest dość złożony i finezyjny. Znajduje się w uchu wewnętrznym i składa się z narządów otolitycznych i kanałów półkolistych. Te pierwsze – łagiewka i woreczek – odbierają przyspieszenie i opóźnienie w ruchu prostolinijnym ( przyspieszanie i zwalnianie) a kanały półkoliste – rotację. Informacje te są przekazywane do mózgu, gdzie są przetwarzane i integrowane z innymi informacjami sensorycznymi.

Funkcje układu przedsionkowego

Stabilizacja wzroku: Układ przedsionkowy pomaga w stabilizacji wzroku podczas ruchu. Dzięki temu możemy utrzymać ostrość widzenia, nawet gdy poruszamy głową. Jest to szczególnie ważne podczas czytania lub śledzenia ruchomych obiektów, takich jak piłka podczas gry w tenisa. Stabilizacja wzroku jest możliwa dzięki odruchowi przedsionkowo-ocznego (VOR), który kompensuje ruchy głowy poprzez odpowiednie ruchy oczu.

Koordynacja oko-ruchowa: Układ przedsionkowy współpracuje z układem wzrokowym, aby zapewnić płynne i precyzyjne ruchy oczu. Pomaga to w koordynacji ruchów oczu z ruchami ciała, co jest niezbędne w wielu czynnościach, takich jak jazda na rowerze, gra na instrumencie muzycznym czy wykonywanie skomplikowanych ruchów w sporcie. Koordynacja oko-ruchowa jest kluczowa dla precyzyjnego śledzenia obiektów oraz szybkiego i dokładnego przenoszenia wzroku między różnymi punktami.

Integrację sensoryczną możemy nazwać sposobem w jaki nadajemy sens nieustannemu przepływowi informacji zmysłowej docieracjącej do naszego ciała, łącznie z bodźcami pochodzącymi z wewnątrz. Te komunikaty sensoryczne muszą zostać właściwie rozpoznane przez receptory zmysłowe, bez zakłóceń zawędrować do mózgu i zintegrować się z informacją sensoryczną pochodzącą z innych układów. Tak też dzieje się w przypadku układu przedsionkowego. Ta integracja jest bardzo ważna w procesie uczenia się umiejętności oko-ruchowych, ponieważ pozwala na lepsze zrozumienie i przetwarzanie informacji płynących ze  zmysłu wzroku. Na przykład, podczas nauki pisania, układ przedsionkowy pomaga w koordynacji ruchów ręki i oka, co jest potrzebne do dokładnego pisania liter.

Zmysł równowagi ma swój udział w utrzymywaniu właściwego napięcia mięśniowego. Pozwala odczuwać i pomaga koordynować ruchy całego ciała co jest ważne dla utrzymania stabilnej postawy i wykonywania precyzyjnych ruchów oczu. Ma to znaczenie w toku nauki związanej z rysowaniem, pisaniem, czytaniem czy przepisywaniem tekstu z tablicy do zeszytu lub śledzeniem poruszających się przed nami obiektów. Zaburzenia w funkcjonowaniu układu przedsionkowego mogą prowadzić do problemów z napięciem mięśniowym, co może utrudniać naukę tych czynności.

Wpływ na umiejętności oko-ruchowe

Układ przedsionkowy bezpośrednio wpływa na rozwój umiejętności oko-ruchowych. Jeśli dzieci  czy dorośli mają problemy/zburzenia w odpowiednim funkcjonowaniu tego układu mogą mieć trudności z koordynacją ruchów oczu, co będzie powodowało duży dyskomfort w codziennym życiu. Terapie, zajęcia, zabawy czy ćwiczenia ukierunkowane na stymulację układu przedsionkowego mogą poprawić zdolności oko-ruchowe.

Wspomaganie funkcjonowania układu przedsionkowego i rozwój umiejętności oko-ruchowych.

Ćwiczenia równoważne; balansowanie na desce, jazda na rowerze lub łyżwach, stanie na jednej nodze mogą pomóc w poprawie równowagi i koordynacji. Regularne wykonywanie tych ćwiczeń może wzmocnić układ przedsionkowy i poprawić stabilizację wzroku.

Zabawy ruchowe;  takie jak skakanie na piłce ( kangurka) i patrzenie w nieruchomy punkt jednocześnie, huśtanie się , czy kręcenie się na desce rotacyjnej lub karuzeli mogą stymulować układ przedsionkowy i poprawić jego funkcjonowanie. Te aktywności mogą również pomóc w rozwijaniu umiejętności oko-ruchowych poprzez dostarczanie różnorodnych bodźców sensorycznych.

Terapia zajęciowa może obejmować różne ćwiczenia i aktywności, które pomagają w integracji sensorycznej i poprawie funkcji układu przedsionkowego. Terapeuci zajęciowi mogą pracować z dziećmi nad rozwijaniem umiejętności oko-ruchowych poprzez specjalnie dobrane ćwiczenia i zabawy.

Ćwiczenia oczu; takie jak wodzenie wzrokiem za ruchomym obiektem, „rysowanie” oczami leniwych ósemek mogą pomóc w poprawie koordynacji wzrokowo-przedsionkowej. Staranne i regularne wykonywanie tych ćwiczeń może wzmocnić mięśnie oczu i poprawić precyzję ich ruchów.

Stymulacja przedsionkowa; taka jak delikatne kołysanie, może pomóc w regulacji funkcji układu przedsionkowego. Ta forma terapii może być szczególnie pomocna dla dzieci z zaburzeniami zmysłu równowagi, które mają trudności z koordynacją oko-ruchową.

Podsumowanie

Układ przedsionkowy jest konieczny do prawidłowego funkcjonowania i kształtowania umiejętności oko-ruchowych. Jego rola w stabilizacji wzroku, koordynacji oko-ruchowej, integracji sensorycznej i regulacji napięcia mięśniowego sprawia, że jest bardzo ważny w procesie zdobywania nowych umiejętności. Zrozumienie i wspieranie funkcji układu przedsionkowego może mieć pozytywny wpływna rozwój umiejętności oko-ruchowych i efektywność uczenia się. Terapie i ćwiczenia wspomagające układ przedsionkowy mogą poprawić zdolności oko-ruchowe, co przekłada się na lepsze wyniki w nauce i codziennych czynnościach.

Bibliografia:

1. Rojkowska  K. (2009). Rola układu przedsionkowego w rozwoju dziecka.

2. Lis  B. (2020). Rola układu przedsionkowego w rozwoju dziecka.

3. Olempska-Wysocka M. (2017). Trudności sensoryczne a pełnienie roli ucznia na przykładzie dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

4. A. Jean Ayres  „Dziecko a integracja sensoryczna”.

5. L. Biel (2015) ” Skuteczne strategie w terapii dzieci i nastolatków”.