Krótkowzroczność (myopia) u dzieci na całym świecie staje się coraz częstszym problemem i może prowadzić w dorosłości do poważnych powikłań (retinopatia, odwarstwienie siatkówki, zwyrodnienie plamki). Współczesna okulistyka dysponuje kilkoma sposobami, które potrafią spowolnić progresję wady.

Krótkowzroczność – czynniki ryzyka:

  • Krótkowzroczność u jednego lub obojga rodziców
  • Rasa żółta
  • Zaburzenia akomodacji: obniżona odpowiedź akomodacji, wysokie AC/A
  • Nadwzroczność +0,50 lub mniejsza w wieku poniżej 7 roku życia oraz +0,25 lub mniejsza w wieku 9 lat
  • Czas spędzany na dworze
  • Czas czytania, korzystania z urządzeń cyfrowych
  • Niewielka odległość czytania (<30cm)
  • Wyższy poziom edukacji
  • Słabe oświetlenie
  • Krótszy czas snu

Najważniejsze rekomendacje

  • Każde dziecko powinno mieć pełne badanie okulistyczne po kropieniu, w tym pomiary osiowej długości gałki.
  • Pamiętaj o profilaktyce – to nic nie kosztuje! Spędzaj więcej czasu na zewnątrz (cel: co najmniej 1–2 godziny dziennie). Ogranicz czas spędzany przed ekranem i z bliskich odległości.
  • Gdy progresja jest szybka (np. >0,5–1,0 D/rok lub szybkie wydłużanie osiowe): rozważ terapie aktywne: specjalne okulary, soczewki kontaktowe, ortokeratologię czy zastosowanie atropiny niskoprocentowej. Wybór zależy od wieku dziecka, preferencji rodzinnych, dostępności i ryzyka.
  • Monitoruj regularnie (co 6–12 miesięcy: wadę po kropieniu, pomiar osiowy długości gałki.

PRZEGLĄD METOD HAMOWANIA KRÓTKOWZROCZNOŚCI Celem niżej wymienionych metod jest spowolnienie progresji, a nie „wyleczenie” wady refrakcji.

  • Aktywność na świeżym powietrzu (zapobieganie i częściowe hamowanie)

Mechanizm działania: ekspozycja na naturalne światło dzienne i możliwość patrzenia w dal wpływają na procesy wzrostu oka (wpływ neuro-hormonalny i optyczny).

Systematyczne przeglądy wykazują, że dłuższy czas spędzany na zewnątrz istotnie obniża ryzyko wystąpienia krótkowzroczności u dzieci. W badaniach interwencyjnych dodatkowe godziny spędzane na dworze wiązały się z mniejszym przyrostem wady (np. uśredniona różnica refrakcyjna ok−0,30 D po kilku latach w grupach z większym czasem na zewnątrz). Jednak gdy rozpatruje się wyłącznie dzieci już będące krótkowzroczne, efekt na spowolnienie dalszej progresji był mniej jednoznaczny.

Zalety / wady: prosta, bezpieczna i korzystna dla zdrowia ogólnego — WHO i inni eksperci rekomendują spędzanie jak najdłuższego czasu na zewnątrz (w praktyce co najmniej 1–2 godziny dziennie). Nie jest to jednak „lekarstwo” dla już zaawansowanej progresji najlepiej działa jako profilaktyka i czynnik wspierający inne terapie.

  • Miękkie soczewki wieloogniskowe (np. MiSight )

Mechanizm działania: soczewki jednodniowe zaprojektowane tak, by jednocześnie korygować wadę i wprowadzać rozogniskowanie na siatkówce obwodowej, co ma hamować sygnały do dalszego wydłużania gałki ocznej.

Duże, randomizowane badanie 3-letnie z soczewkami MiSight 1-day wykazało istotne zmniejszenie progresji: ~59% mniej zmiany w ekwiwalencie sferycznym  i ~52% mniejsze wydłużenie osiowe w grupie noszącej soczewki MiSight kontra grupa kontrolna nosząca soczewki jednodniowe standardowe. Wyniki były statystycznie istotne i utrzymywały się w czasie trwania badania.

Zalety / wady: dobre wyniki; akceptowalne dla dzieci od określonego wieku (zależnie od umiejętności zakładania i dbania o soczewki); wymagana ocena bezpieczeństwa i edukacja higieny (choć soczewki jednodniowe mają niższe ryzyko infekcji niż długoterminowej wymiany). Koszt i możliwe przeciwwskazania.

  • Specjalne soczewki okularowe z wbudowanymi segmentami (np. DIMS, HAL)

Mechanizm: soczewki okularowe z wieloma małymi strefami, działają poprzez jednoczesną korekcję wady wzroku i spowalnianie wzrostu gałki ocznej. Dzięki specjalnej budowie soczewki zawierającej strefę centralną, ostrego widzenia oraz terapeutyczną strefę rozogniskowania. Wokół części optycznej znajdują się specjalne segmenty, które tworzą krótkowzroczne rozogniskowanie na siatkówce.

Soczewki są lekkie, wytrzymałe, zapewniają ochronę UV i są łatwe w codziennym użytkowaniu. Ważne aby były noszone minimum 12godzin podczas dnia. Oprawki w które są zamontowane soczewki muszą być odpowiednio dobrane, by stabilnie i w odpowiedniej odległości od oczu leżały na twarzy.

Duże badania kliniczne nad soczewkami typu DIMS wykazały znaczące spowolnienie progresji: w dwurocznym badaniu noszenie DIMS dawało istotne zmniejszenie przyrostu wady u dzieci. W badaniach obserwowano wartości rzędu ~50% mniejszej progresji refrakcyjnej i duże różnice w osiowym wydłużeniu w porównaniu z okularami jednoogniskowymi.

Zalety / wady: prosta opcja (okulary, które i tak muszą być noszone), dobre wyniki w badaniach; jednak skuteczność może zależeć od konstrukcji soczewki i wieku dziecka.

  • Niskoprocentowa atropina (farmakoterapia)

Mechanizm: nie do końca poznany; atropina działa na receptory cholinergiczne oka, wpływając na procesy wzrostu gałki ocznej i/lub mechanizmy sygnalizacyjne w siatkówce.

Niskie stężenia atropiny (0,01% → 0,05%) są obecnie najczęściej stosowane u dzieci ze względu na korzystny stosunek skuteczności do działań niepożądanych. Randomizowane badania wskazują, że 0,05% hamuje progresję bardziej niż 0,01% i istotnie lepiej od placebo (mniejsze przyrosty sferyczne i mniejsze wydłużenie osiowe). 

Różne badania i meta-analizy pokazują jednak zmienność efektu zależnie od populacji, wieku początku terapii i dawki.

Zalety / wady: łatwe w stosowaniu (jedna kropla na oko przed snem), stosunkowo niskie ryzyko poważnych działań niepożądanych przy niskich stężeniach, możliwy światłowstręt, rozszerzenie źrenicy, zaburzenia akomodacji przy wyższych stężeniach. Konieczny monitoring okulistyczny.

  • ORTOKREATOLOGIA twarde soczewki zakładane na noc

Mechanizm: forma twardych gazoprzepuszczalnych soczewek noszonych nocą, które odkształcają centralną część rogówki (tymczasowa korekcja refrakcji) i powodują krótkowzroczne rozogniskowanie na obwodzie siatkówki co hamuje sygnały sprzyjające wydłużaniu gałki ocznej.

Meta-analizy i przeglądy wskazują na istotne zmniejszenie przyrostu długości osiowej u dzieci noszących orto-k w porównaniu z korekcją soczewkami miękkimi lub zwykłymi okularami. Średnia różnica w osiowej długości oka po 2 latach to około −0,25 mm (czyli mniej wydłużenia), a zmniejszenie postępu krótkowzroczności oscylowała wokół ~40–50% w pierwszym roku (efekt maleje nieco w miarę upływu czasu).

Zalety / wady: skuteczne w wielu badaniach, przydatne u aktywnych dzieci (brak szkieł w ciągu dnia), ale wymagają bardzo ścisłej higieny (ryzyko infekcji rogówki; rzadkie przypadki zakażeń mogą być poważne), dopasowanie przez specjalistę, koszt.

Ortokeratologia

  • Połączenia metod (terapie łączone)

W praktyce klinicznej stosuje się czasami połączenia (np. ortokreatoligia + atropina; soczewki z zastosowanym rozogniskowaniem + atropina). Badania obserwacyjne sugerują, że terapie łączone mogą dawać dodatkową korzyść u wybranych dzieci zwłaszcza gdy pojawia się szybka progresja ale potrzebne są dalsze randomizowane badania.

Praktyczny punkt widzenia

● „Redukcja progresji o 50%” nie oznacza zatrzymania krótkowzroczności oznacza zmniejszenie tempa wzrostu wady/ długości osiowej oka o około połowę w stosunku do grupy kontrolnej w okresie obserwacji.

● Efekt zależy od wieku początku terapii ( u młodszych dzieci progresja krótkowzroczności jest większa i mogą odnieść większą względną korzyść), genetyki (rodzice z wysoką krótkowzrocznością).

● Każda metoda ma swoje ograniczenia: bezpieczeństwo (np. ryzyko infekcji przy orto-k lub soczewkach kontaktowych), działania niepożądane (atropina), koszty i dostępność (dostosowanie soczewek, specjalistyczna opieka).